Karta wzorów CKE na maturę z biologii i chemii — co w niej jest, czego nie ma i jak z niej korzystać

Na maturze z biologii i z chemii dostajesz od szkoły broszurę CKE „Wybrane wzory i stałe fizykochemiczne na egzamin maturalny z biologii, chemii i fizyki”. Obowiązuje wersja, którą CKE udostępnia na swojej stronie — plik z września 2022 r. Znajdziesz w niej m.in. kod genetyczny, wzory 20 aminokwasów, równanie Hardy’ego–Weinberga, średnią i odchylenie standardowe, układ okresowy, tabele Ka, Ks, potencjałów i rozpuszczalności. Nie ma w niej natomiast wzorów na stężenia, pH ani mediany i dominanty — te musisz znać sam. Co jeszcze obowiązuje na chemii, sprawdzisz w artykule co trzeba umieć na maturze z chemii 2027.

Czy karta wzorów będzie na maturze 2027?

Tak. W komunikacie o przyborach na 2027 r. (CKE, 20.08.2026) broszura jest wpisana przy biologii, chemii i fizyce jako materiał obowiązkowy, który zapewnia szkoła. Nie musisz jej kupować ani przynosić.

Komunikat podaje tylko tytuł broszury, bez numeru wydania. W dziale „Informatory” na stronie CKE przy biologii i chemii podlinkowany jest jeden plik: wybrane_wzory_stale_fizykochemiczne_EM2023.pdf, utworzony we wrześniu 2022 r. Z niego się ucz.

Co dokładnie potrafi każdy z tych kalkulatorów, opisujemy w artykule jaki kalkulator na maturę 2027.

Co jest w karcie wzorów — część dla biologii

Broszura ma 24 strony w pliku, z czego treść zajmuje strony oznaczone od 4 do 20. Część „biologiczna” to strony 4–7. Oto co tam znajdziesz:

• Potencjał wody w komórce roślinnej: Ψ_W = Ψ_S + Ψ_P (potencjał osmotyczny + potencjał ciśnienia).
• Równanie Hardy’ego–Weinberga: p + q = 1 oraz (p + q)² = p² + 2pq + q² = 1, z opisem, że p to częstość allelu dominującego, a q — recesywnego.
• Zasady azotowe: wzory cytozyny, tyminy, uracylu, adeniny i guaniny.
• Wybrane kwasy organiczne: mlekowy, pirogronowy, jabłkowy, cytrynowy (wzory półstrukturalne).
• Hydroliza ATP: schemat ATP + H₂O → ADP + fosforan.
• Podstawowe wzory ze statystyki: średnia arytmetyczna, średnia ważona i odchylenie standardowe.
• Kod genetyczny: tabela wszystkich 64 kodonów z aminokwasami, kodonem START (AUG) i kodonami STOP.
• Wybrane aminokwasy białkowe: wszystkie 20 aminokwasów — nazwa, wzór, kod trzyliterowy i punkt izoelektryczny pI.

Odchylenie standardowe — w której wersji?

W obowiązującej broszurze odchylenie standardowe ma postać:

σ = √[ Σ(x_i − x̄)² / n ]

Dzielisz przez n, czyli przez liczbę obserwacji. Na biologii masz kalkulator prosty — według komunikatu CKE może on mieć funkcję pierwiastka kwadratowego, więc sprawdź przed maturą, czy Twój ją ma.

Kod genetyczny — tabela dla mRNA

Tabela w broszurze podaje kodony z uracylem (U), czyli w zapisie mRNA. Jeśli zadanie daje Ci fragment DNA, najpierw ustal, która to nić. Z nici matrycowej (antysensownej) musisz najpierw zapisać komplementarne mRNA, z nici kodującej wystarczy zamienić T na U. Dopiero potem szukasz kodonów w tabeli.

Co jest w karcie wzorów — część dla chemii

Część chemiczna to strony 7–15 (dwie stałe są w ramce na stronie 13), a kilka kolejnych stałych przydatnych w chemii znajdziesz w części fizycznej na stronie 20. To najgrubsza część broszury:

Na stronie 13 są też dwie stałe zapisane w ramkach: objętość molowa gazu doskonałego 22,41 dm³·mol⁻¹ w warunkach normalnych (0 °C, 1013,25 hPa) oraz stała Faradaya F ≈ 9,6485·10⁴ C·mol⁻¹. Pod tabelą entalpii jest ściąga z logarytmów i wzór na pierwiastki równania kwadratowego (Δ = b² − 4ac) — przydaje się przy obliczaniu stężeń z równowagi.

W części fizycznej, z której też wolno korzystać, jest równanie Clapeyrona pV = nRT (strona 17), a na stronie 20 — stała gazowa R = 8,314 J/(K·mol), liczba Avogadra N_A = 6,022·10²³ mol⁻¹ i przeliczenie 0 °C = 273,15 K.

Tabela rozpuszczalności — jak ją czytać

Każda komórka tabeli ma literę i często liczbę w nawiasie (g substancji na 100 g wody w 25 °C):

• R — substancja dobrze rozpuszczalna (powyżej 2 g/100 g H₂O),
• S — średnio rozpuszczalna (0,1–2 g/100 g H₂O),
• T — trudno rozpuszczalna (poniżej 0,1 g/100 g H₂O),
• d — związek rozkłada się w wodzie, „—” — związek nietrwały lub brak danych.

Z tej tabeli korzystasz przy każdym równaniu jonowym: co jest osadem (zapisujesz cząsteczkowo), a co rozpada się na jony. Przykład: siarczan(VI) wapnia to w tabeli „S (0,2)”, a siarczan(VI) baru — „T”.

Wskaźniki — zakres zmiany barwy

Broszura podaje 10 wskaźników z zakresem pH zmiany barwy i barwą formy kwasowej i zasadowej. Trzy, które pojawiają się najczęściej w zadaniach doświadczalnych:

Zauważ, że fenoloftaleina w roztworze o pH 7 jest bezbarwna, tak samo jak w kwasie. Do odróżnienia roztworu obojętnego od kwasowego się nie nada.

Czego nie ma w karcie wzorów — naucz się tego na pamięć

Broszura daje Ci dane, ale nie daje większości wzorów, z których liczysz na chemii, ani definicji i zależności z biologii.

Chemia — brak w broszurze:

• stężenie procentowe i stężenie molowe (oraz przeliczanie jednego na drugie przez gęstość),
• definicja pH i pOH (pH = −log[H⁺]) oraz iloczyn jonowy wody,
• stopień dysocjacji i prawo rozcieńczeń Ostwalda,
• wydajność reakcji,
• wyrażenie na stałą równowagi i na iloczyn rozpuszczalności,
• szybkość reakcji i równanie kinetyczne,
• podstawowe przeliczenia n = m/M, n = V/V_mol (sama objętość molowa jest, wzoru nie ma).

Biologia — brak w broszurze:

• mediana i dominanta — informator CKE z biologii wymienia je wśród statystyki, której wymaga się przy interpretacji wyników badań, a w broszurze 2022 ich nie ma;
• stosunki fenotypowe i genotypowe z krzyżówek (3 : 1, 9 : 3 : 3 : 1, 1 : 1),
• wzory na częstość genotypów z liczby osobników — masz tylko samo równanie H–W, przeliczenie liczb na częstości robisz sam,
• wzory budowy cukrów, kwasów tłuszczowych i nukleotydów jako całości (są tylko zasady azotowe, kilka kwasów organicznych i ATP),
• definicje pojęć i schematy procesów (glikoliza, cykl Krebsa, fotosynteza).

Jak te wzory wykorzystać w praktyce, pokazujemy w artykule o zadaniach obliczeniowych na maturze z chemii.

Jak korzystać z karty wzorów na egzaminie

Broszura pomaga tylko wtedy, gdy znasz ją przed maturą — na egzaminie nie ma czasu na kartkowanie w poszukiwaniu tabeli.

1. Pobierz plik z cke.gov.pl i wydrukuj go. Rozwiązuj z nim każdy arkusz próbny. Po kilku tygodniach będziesz wiedzieć, że kod genetyczny jest na stronie 5, potencjały na 12, a rozpuszczalność na 14.
2. Ucz się na wartościach z broszury. Masy atomowe, stałe dysocjacji, potencjały — w zadaniach liczysz na tych liczbach. Ca ma w układzie okresowym 40,08, H — 1,008. Jeśli zaokrąglasz masy molowe, rób to świadomie i zgodnie z poleceniem.
3. Najpierw przeczytaj, co podaje zadanie. Jeśli potrzebna wartość jest w treści zadania albo polecenie mówi, jak zaokrąglać, trzymaj się polecenia. Do broszury sięgasz po to, czego w zadaniu brakuje.
4. Nie szukaj w broszurze tego, czego w niej nie ma. Wzory na stężenia, pH, mediana — muszą siedzieć w głowie. Zrób sobie jedną kartkę „czego nie ma w broszurze” i regularnie ją powtarzaj.
5. Korzystaj z tabel do uzasadnień. W „uzasadnij, który kwas jest mocniejszy” możesz oprzeć się na wartościach Ka lub pKa z broszury — porównanie liczb to konkretny argument.

Na co uważać przy tabelach

• Tabela logarytmów obejmuje liczby od 0,01 do 1,00. Na chemii masz kalkulator naukowy z funkcją log, więc tabela przyda się głównie do szybkiego sprawdzenia rzędu wielkości.
• Ka i pKa — pilnuj, czy zadanie pyta o etap dysocjacji. Dla kwasów wieloprotonowych (np. H₃PO₄, H₂CO₃, H₂S) broszura podaje osobne stałe dla każdego etapu.
• Potencjały są podane dla reakcji redukcji. Im większy potencjał, tym silniejszym utleniaczem jest forma utleniona danej pary.
• Temperatura — większość tabel dotyczy 25 °C, a objętość molowa 22,41 dm³·mol⁻¹ dotyczy 0 °C i 1013,25 hPa. W innych warunkach liczysz z pV = nRT.

W kursie MedMatura obliczenia z chemii i statystykę z biologii ćwiczysz na wartościach i wzorach z broszury CKE z 2022 r., a to, czego w niej brakuje, powtarzasz osobno. Programy obu kursów znajdziesz na stronach /biologia i /chemia.

Najczęstsze pytania

Czy na maturze z biologii można korzystać z karty wzorów?

Tak. Według komunikatu CKE z 20.08.2026 broszura „Wybrane wzory i stałe fizykochemiczne…” jest na maturze 2027 z biologii obowiązkowa i zapewnia ją szkoła. Tę samą broszurę dostajesz na chemii i fizyce.

Która wersja karty wzorów obowiązuje w 2027 roku?

Ta, którą CKE udostępnia w dziale „Informatory” — plik z września 2022 r. Nie korzystaj z wersji z marca 2021 r., bo ma inne wzory statystyczne i błędy w tabelach.

Czy w karcie wzorów jest mediana i dominanta?

Nie. W broszurze z 2022 r. są tylko średnia arytmetyczna, średnia ważona i odchylenie standardowe (z dzieleniem przez n). Medianę i dominantę musisz umieć policzyć sam.

Czy w karcie wzorów jest wzór na stężenie procentowe, molowe i pH?

Nie. Broszura daje tabele (Ka, Kb, Ks, logarytmy, rozpuszczalność) i stałe (R, N_A, objętość molowa, F), ale wzorów na stężenia, pH, stopień dysocjacji i wydajność w niej nie ma.

Czy muszę przynieść kartę wzorów na egzamin?

Nie. Komunikat CKE wskazuje szkołę jako tę, która zapewnia broszurę. Ty przynosisz długopis z czarnym tuszem i — jeśli szkoła nie zapewnia — kalkulator (prosty na biologię, naukowy na chemię).