Najczęstsze błędy na maturze z biologii rozszerzonej – co mówią sprawozdania CKE z lat 2024–2026

Według sprawozdań CKE z lat 2024–2026 punkty na maturze z biologii często przepadają nie przez całkowity brak wiedzy, tylko przez niepełne odpowiedzi. Zdający podają prawdziwy fakt, ale nie dopisują, co z niego wynika. Mylą bliskie pojęcia (nisza a zasięg, laktoza a laktaza, osmoza a dyfuzja) i nie wiedzą, czym „wykaż” różni się od „uzasadnij”. Poniżej masz konkretne zadania z numerami, ich poziom wykonania i to, co CKE uznała za typowy błąd. Jak uczyć się, żeby tych błędów unikać, opisujemy w artykule jak uczyć się do matury z biologii.

Jak wypadła matura z biologii w latach 2024–2026?

Arkusz co roku jest wart 60 punktów, a większość poleceń to zadania otwarte. Wyniki tegorocznych absolwentów (Formuła 2023) według sprawozdań CKE:

Dwie rzeczy z tych sprawozdań warto zapamiętać:

• Zadania otwarte są trudniejsze niż zamknięte. W 2025 r. średni poziom wykonania zamkniętych wyniósł 51%, a otwartych 44%. W 2026 r. było to 56% wobec 42%. Otwarte dają też łącznie więcej punktów (41 pkt w 2025, 42 pkt w 2026).
• Otwarte lepiej różnicują zdających. Ich moc różnicująca wyniosła 0,59 w obu latach, a zamkniętych 0,44 (2025) i 0,36 (2026). Mówiąc prościej: to otwarte zadania oddzielają osoby z wynikiem pod medycynę od reszty.

Jeśli chcesz sprawdzić, ile procent z biologii i chemii potrzebujesz na wybraną uczelnię, użyj kalkulatora punktów.

Błąd 1: prawdziwa informacja bez skutku

Ten problem wraca we wnioskach wszystkich trzech sprawozdań. W 2026 r. CKE nazwała go wprost: odpowiedzi „zatrzymywały się na jednym poprawnym elemencie”. Zdający podawali przesłankę bez konsekwencji albo skutek bez mechanizmu.

2024, zad. 21.2 (16%). Trzeba było wyjaśnić, dlaczego rośliny jednoroczne w cieniu krzewów Ambrosia dumosa przyrastają szybciej w czasie suszy. Wiele osób pisało, że cień ogranicza transpirację, więc roślina oszczędza wodę. Tego było za mało. Brakowało ogniwa, które łączy wodę z biomasą: więcej wody oznacza dłużej otwarte aparaty szparkowe, więcej pobranego CO₂ i intensywniejszą fotosyntezę. CKE zaznaczyła, że samo ograniczenie utraty wody nie powoduje wzrostu rośliny.

2024, zad. 5.3 (11%). Polecenie: wykazać, że więcej par GC kosztem AU zwiększa stabilność rRNA i tRNA bakterii termofilnych. Większość zdających napisała tylko, że GC łączą trzy wiązania wodorowe, a AU dwa. Nie dopisali, że więcej wiązań oznacza więcej energii potrzebnej do zaburzenia struktury cząsteczki. Część nazywała je też „wiązaniami potrójnymi”, a to termin z chemii zarezerwowany dla wiązań kowalencyjnych.

2025, zad. 12.2 (19%). Trzeba było wyjaśnić, jak insulina zapewnia ciągłą dyfuzję glukozy do hepatocytów. Kluczem była fosforylacja glukozy do glukozo-6-fosforanu, dzięki której jej stężenie w komórce pozostaje niskie, a różnica stężeń się utrzymuje. Wiele odpowiedzi pomijało właśnie ten element. Pojawiał się też błąd merytoryczny: transport aktywny zamiast dyfuzji ułatwionej przez GLUT2.

2026, zad. 14.3 (11%, zadanie za 0–2 pkt). Terapia CAR-T: dlaczego po użyciu retrowirusa limfocyty mają więcej receptora CAR niż po elektroporacji mRNA? Wiele osób poprawnie pisało, że gen zostaje wbudowany do genomu, i na tym kończyło. Brakowało konsekwencji: zintegrowany gen może być wielokrotnie transkrybowany, a wprowadzone mRNA ulega degradacji i rozcieńcza się przy podziałach komórek. Część odpowiedzi wiązała efekt z replikacją DNA, choć do powstania białka potrzebne są transkrypcja i translacja.

Błąd 2: mylenie „wykaż”, „uzasadnij” i „wyjaśnij”

W 2024 r. CKE poświęciła zadaniom z „wykaż” i „uzasadnij” cały rozdział „Problem »pod lupą«”, a w 2026 r. doprecyzowała „wyjaśnij”. Różnica jest konkretna:

• „uzasadnij” – wystarczy jeden trafny argument za dokonanym wyborem;
• „wykaż” – co najmniej dwa fakty połączone logicznie tak, żeby udowodnić zależność przyczynowo-skutkową;
• „wyjaśnij” – nie tylko wskazać różnicę czy przyczynę, ale też pokazać mechanizm, który prowadzi od niej do skutku.

Przykład z 2024 r., zad. 5.4 (37%): trzeba było wskazać, czy polimerazy DNA do PCR pochodzą od termofili, czy od psychrofili, i uzasadnić wybór. Wystarczyło napisać: „termofile, bo ich enzymy są odporne na wysoką temperaturę” albo „termofile, bo w etapie denaturacji PCR jest wysoka temperatura”. Odpowiedzi w rodzaju „termofile mogą wytrzymać proces powielania DNA” CKE uznała za niepełne.

W 2025 r. CKE dodała ważną wskazówkę: uzasadnienie wyboru ma się odnosić do cechy, którą różnią się opcje, a nie opisywać wybraną opcję. Dobrze to widać na zad. 8.2 z 2025 r. (18%). Na schemacie serca płaza trzeba było rozstrzygnąć, czy naczynia to tętnice, czy żyły. Wielu zdających wybrało poprawnie „tętnice”, ale uzasadniało to natlenowaniem krwi. Tymczasem kryterium jest kierunek przepływu: tętnice wyprowadzają krew z serca, niezależnie od tego, czy jest utlenowana.

Więcej o tym, jak pisać odpowiedzi pod zasady oceniania, znajdziesz w artykule Jak odpowiadać pod klucz na maturze z biologii.

Błąd 3: mylenie bliskich pojęć

We wnioskach z 2024 i 2025 r. CKE wymienia nieprecyzyjną terminologię jako częstą przyczynę utraty punktów. Oto pary, które wracały w sprawozdaniach:

Zadanie 23.2 z 2026 r. to najniższy wynik w trzech ostatnich arkuszach. Trzeba było ocenić stwierdzenie, że niszą podstawową krewetki piaskowej są zachodnie wybrzeża Atlantyku. Punkt zdobyło tylko 6% zdających. Najczęściej obszar występowania utożsamiano z niszą (podstawową lub zrealizowaną) albo z siedliskiem, a część osób zawężała niszę do warunków optymalnych. Do tego samego wykresu było zadanie 23.1 i rozwiązało je 70% zdających. Odczytanie danych nie sprawiało więc trudności. Problemem było zastosowanie pojęcia.

Błąd 4: odpowiadanie na inne pytanie niż zadane

Ten błąd wraca w każdym sprawozdaniu. Zdający piszą coś prawdziwego, ale na temat sąsiedni.

2026, zad. 8.1 (17%). Trzeba było ocenić stwierdzenie: „W organizmie człowieka T. gondii wytwarza gamety na drodze podziałów mitotycznych”. Stwierdzenie jest fałszywe, bo żywicielami ostatecznymi są wyłącznie kotowate, więc w organizmie człowieka gamety w ogóle nie powstają. Część zdających uzasadniała fałsz tym, że gamety powstają przez mejozę. Tymczasem ta część zdania była akurat prawdziwa, bo u tego protista mejoza zachodzi dopiero po zapłodnieniu.

2026, zad. 8.3 (12%). Czy kobieta w ciąży powinna unikać kontaktu z osobą chorą na toksoplazmozę? Poprawna odpowiedź brzmi: nie, bo zwykły kontakt nie jest drogą zarażenia (zarazić się można np. przez niedogotowane mięso albo oocysty z kału kotowatych). Częste błędy polegały na powoływaniu się na przechodzenie pasożyta przez łożysko, co dotyczy płodu, a nie zarażenia matki, albo na transfuzji krwi, która nie jest zwykłym kontaktem.

2024, zad. 13.2 (17%). Należało wyjaśnić, dlaczego przy długotrwałym niedoborze jodu rośnie poziom TSH. Wiele osób opisywało ujemne sprzężenie zwrotne tak, jakby regulowało poziom jodu, a nie hormonów tarczycy. Pojawiały się też pomyłki rzeczowe, m.in. trzustka zamiast tarczycy i kalcytonina zamiast T₃/T₄.

Błąd 5: doświadczenia i wykresy – za mało albo za dużo we wniosku

Zadania o doświadczeniach to osobna kategoria błędów. CKE w 2026 r. zwróciła uwagę na dwa przeciwne problemy: wnioski ograniczone do opisu jednego punktu wykresu albo rozszerzone ponad to, na co pozwalają dane.

• 2026, zad. 6.2 (16%) – dlaczego do oszacowania bilansu węgla mierzy się suchą, a nie świeżą masę siewek. Odpowiedź „bo świeża masa zawiera wodę” nie wystarczała. Trzeba było dodać, że ilość wody jest zmienna albo nieokreślona i może się różnić między próbami niezależnie od ilości związków organicznych.
• 2025, zad. 4.2 (22%) – galaretka z aktynidazą w 20 °C i 5 °C. Wielu zdających pisało, że 20 °C to temperatura optymalna. Z porównania dwóch temperatur wynika tylko tyle, że w 20 °C enzym jest aktywniejszy niż w 5 °C. Do tego dochodził błąd o strukturze IV-rzędowej, a aktynidaza hydrolizuje wiązania peptydowe, czyli niszczy strukturę I-rzędową kolagenu.
• 2025, zad. 17.2 (41%) – zależność aktywności ryby od temperatury wody. Typowy błąd: „im wyższa temperatura, tym mniejsza aktywność”, choć spadek następował dopiero powyżej optimum (24 °C).

Jak planować próby i formułować wnioski, opisujemy w artykule o doświadczeniach na maturze z biologii.

Co z tego wynika dla matury w maju 2027?

Rekomendacje CKE z trzech lat są zaskakująco spójne. Przekładając je na konkretne nawyki:

1. Ćwicz łańcuch przyczynowo-skutkowy. Przy każdym „wyjaśnij” zapisz przesłankę, mechanizm i skutek. Jeśli brakuje środka, odpowiedź prawie na pewno jest niepełna.
2. Rozróżniaj czasowniki. „Uzasadnij” to argument za wyborem, „wykaż” to dowód z co najmniej dwóch połączonych faktów.
3. Ucz się par pojęć, nie pojedynczych definicji. Nisza i zasięg, osmoza i dyfuzja, enzym i substrat, tętnica i naczynie z krwią utlenowaną.
4. Czytaj cały materiał źródłowy. W 2024 r. w zad. 9.1 część osób wskazała korkowicę, choć tekst mówił o łodydze o budowie pierwotnej.
5. Sprawdzaj odpowiedź na końcu. CKE w 2026 r. proponuje proste pytania: czy odpowiadam dokładnie na polecenie? Czy wniosek wynika z przesłanek? Czy nie wykracza poza dane?

Najtrudniejsze zadania dotyczą różnych działów, od ekspresji genów, przez fizjologię człowieka, po ekologię. Dlatego warto przerobić cały zakres, a nie tylko „pewniaki”. W kursie MedMatura każde zadanie otwarte sprawdzasz z kluczem w stylu CKE, więc od razu widzisz, którego ogniwa brakuje w Twojej odpowiedzi. Lekcje znajdziesz w dziale biologia.

Najczęstsze pytania

Jaki był średni wynik matury z biologii rozszerzonej?

Według sprawozdań CKE średni wynik tegorocznych absolwentów wyniósł 40% w 2024 r., 46% w 2025 r. i 41% w 2026 r.

Które zadanie na maturze z biologii było najtrudniejsze?

W 2026 r. było to zadanie 23.2 o niszy podstawowej krewetki piaskowej (6%). W 2025 r. zadanie 2.2 o wspólnej cesze plastydów (16%). W 2024 r. trzy zadania miały po 11%: zad. 2 (odwrotna transkryptaza), 5.3 (pary GC w RNA termofili) i 17.2 (funkcje tRNA).

Czym się różni „uzasadnij” od „wykaż”?

Według CKE „uzasadnij” wymaga jednego lub więcej argumentów za wyborem. „Wykaż” wymaga co najmniej dwóch faktów połączonych logicznie w dowód zależności przyczynowo-skutkowej.

Czy zadania zamknięte na maturze z biologii są łatwiejsze?

Tak. W 2025 r. zamknięte rozwiązano średnio na 51%, a otwarte na 44%. W 2026 r. było to 56% wobec 42%. Otwarte dają jednak więcej punktów i to one najbardziej różnicują wyniki.

Dlaczego tracę punkty, choć piszę prawdę?

Najczęściej dlatego, że odpowiedź jest prawdziwa, ale niepełna albo nie na temat. CKE wielokrotnie opisuje odpowiedzi z poprawnym faktem, w których brakuje konsekwencji dla zjawiska, o które pytano.